A. BASİT (KÖK) EYLEMLER: Yapım eki almamış, kök durumundaki eylemlerdir. Türkçede basit eylemlerin çoğu tek hecelidir. İki he­celi basit eylem azdır. koş-, gel-, bak-

yürü- . İnan-, uyu- ..

B. TÜREMİŞ EYLEMLER: Ad ve eylemlerden yapım ekleriyle elde edilen yeni anlamlı eylemlerdir.

*temizle-, haberleş-, hastalan-, azal-, karar-, benimse-..

* bakın-, bakış-, yazıl-, anlat-, yazdır-, pişir-..



C. BİRLEŞİK EYLEMLER: Birden fazla sözcükten oluşan eylemlerdir. Üç farklı biçimde yapılır:



1. YARDIMCI EYLEMLE YAPILAN BİRLEŞİK EYLEMLER: Ad soylu sözcüklerin bir eylemle birlikte kullanılmasıyla oluşan eylemlerdir.

Yardımcı Eylem: Ad soylu sözcüklere eylem anlamı kazandıran, kendi anlamını yitirmiş olan et-, ol- , kıl- , eyle- eylemleridir.

Yardımlarınız için teşekkür ederim. Beni görünce çok mutlu oldu.

• Yardımcı eyleme genellikle yabancı kökenli sözcüklere eylem anlamı katmak için gerek duyarız. (Türetme yoluyla eylem elde edilmez­se ad soylu Türkçe sözcükler için de kullanılır.)

hizmet et-

namaz kıl-

hesap et-

memnun ol-

Türkçe olan ad soylu bazı sözcüklerden eylem türetilemeyince yardımcı eylemden yararlanılır.

iyilik et- yardım et-

Yardımcı eylemle ad soylu sözcük, ses değişikliği olmadığı sürece ayrt; ses türemesi ve hece düşmesi olunca bitişik yazılır.

Ses türemesi olanlar:

hisset-

affet-

Ses düşmesi olanlar:

kay (ı) bol-

sab(ı)r et-

• Yerine göre başka eylemler de yardımcı eylem görevi üstlenir.

karar ver-, telgraf çek-, oruç tut-

2. KURALLI BİRLEŞİK EYLEMLER: Bir eylemin kendisine özel anlamlar katan başka bir eylemle oluşturduğu birleşik sözcüklerdir.

Birinci eylemin kazandığı anlama göre dörde ayrılır:

a) Yeterlik Eylemi: Eyleme "gücü yetme, başarma, olasılık" anlamlarından birini katar. Eylem tabanla­rına  "-e" ünlüsüyle birlikte "bilmek" eylemi getirilir.

Soruyu çözebildim. (Çözmeye gücüm yetti.)

Sınavı kazanabilmiş. (Başarma)

Öğleden sonra size gelebilirim. (Olasılık)

Yeterlik eylemi olumsuz yapılırken ikinci eylem kaldırılır, onunla gelen ünlü harf bırakılır, olumsuzluk eki bu harften sonra getirilir.

Soruyu çöz e medim.  (Yeterlik olumsuzluk eylemi eki)

"çözemeyebilirim çözmeyebilirim" Bu kullanımlarda yeterlik anlamı yerine "olasılık" anlamı verilir.

Not: Yeterlilik fiilinin olumsuzu ile geniş zaman I. tekil kişinin olumsuzu karıştırılmamalıdır.

çözemem : Yeterlilik fiili çözmem: geniş zaman)



b)Tezlik Eylemi: Eylemin anlamına "çabukluk, tez­lik, birden oluverme" anlamları katar. Eylem taban­larına "-i" ünlüsüyle birlikte "vermek" eylemi getirilir.

Konuyu kısaca özetleyiver. (Tezlik)

Kalabalıkta onu görüverdim. (Birden olma)

Tezlik eyleminin olumsuz kullanımı iki türlü olabilir. görüver ' me ' dim gör ' me ' yiverdim



c) Sürerlik Eylemi: Eylemlere "sürüp gitme, eylemin devam ettiği" anlamlarını katar. Eylem tabanlarına "-e" ünlüsüyle birlikte "durmak, kalmak, gelmek" ey­lemlerinden biri getirilir.

Sabah uyuyakalmışım (Sürerlik)

Ödevini yapadur, yemeğini şimdi hazırlarım. (Sürerlik)

Bu anlayış yıllardır süregeliyor. (Sürerlik)

Birinci eylem "-ip" ekli bir eylemsi yapılarak da sürerlik anlamı verilir:

uyuyup kal-sürüp gel-sürüp git-gülüp dur-

Sürerlik eylemlerinin olumsuz kullanımı pek yaygın değildir. Genellikle eylemsiyle yapılan biçimleri olum­suz kullanılır.

Duyduklarını herkese anlatıp durma.

Artık böyle sürüp gitmez.



d) Yaklaşma Eylemi: Eylemlere "yaklaşma, hemen hemen" anlamları katar. Bugün kullanılmayan bu bilmşik eylem, eylem tabanlarına "-e" ünlüsüyle bir­likte "yazmak" eylemi getirilerek yapılır.

Sıcaktan bayılayazdık.

Gelirken düşeyazdım.

Bugün bu eylemi, farklı söyleyişlerle vermekteyiz.

Az kalsın düşüyordum.

Neredeyse düşecekti.

Olumsuz biçimi kullanılmaz.,



3. KALIPLAŞMIŞ BİRLEŞİK EYLEMLER: Eylem olan sözcükler, farklı türdeki sözcüklerle kaynaşıp yeni eylemler oluşturur. Bu yolla yapılan birleşik ey­lemlerin hemen hepsi deyim anlamı taşımaktadır.

Bu davranışıyla gözümden düştü.

Gol olacak diye yüreğim ağzıma geldi.

Hastalıktan söz edip içimi karartma.

•Deyim anlamı taşımayan, anlamca kaynaşmış az sayıda birleşik eylem vardır. Bunlar, yardım­cı eylemin, ad soylu sözcükle zaman içinde kaynaşması sonucu oluşmuş sözcükler görünü­mündedir. Bitişik yazılırlar.

başvurmak, öngörmek, vazgeçmek, varsaymak..

Yapılan Yorumlar

Henüz kimse yorum yapmamış.

Bu sayfada yer alan bilgilerle ilgili sorularınızı sorabilir, eleştiri ve önerilerde bulunabilirsiniz. Yeni bilgiler ekleyerek sayfanın gelişmesine katkıda bulunabilirsiniz.

Yorum Yapın

Adınız:
E-Mail:
Mesajınız:
Doğrulama: Güvenlik Kodu
 

Bu Sayfa Şunlarla Da İlgili Olabilir

  • surerlik eylemi (17 Şubat 2014)
  • sürerlik eylemi (07 Şubat 2014)
  • eylem surerlik (08 Ocak 2014)
  • eylemde yapı türkçe (07 Ocak 2014)
  • sürerlik eylemi soru (04 Ocak 2014)
  • yeterlilik eylemi (30 Aralık 2013)
Anlatım Bozuklukları     Ek Fiil (Ek Eylem)     Akdeniz     Açıkoturum     Karşıtlık Bildiren Cümleler     R Sözlüğü (Deyim)     Ahmet Mithat Efendi     Halide Edip Adıvar     Memduh Şevket Esendal     Goriot Baba     Milli Edebiyatta Şiir     Fakir Baykurt     Az Gittik Uz Gittik     Sokakta     Zeytindağı     U-Ü Sözlüğü (Deyim)     TAAŞŞUK-U TALAT ve FITNAT     Fatih Harbiye     Çankaya     Aşık Edebiyatı Özellikleri     Hoca Dehhani     Kesme İşareti     Çocuk Şiirleri     Garip Akımı (Birinci yeniciler)     Drina Köprüsü     Howard Pyle     Makale     Kelile ve Dimne     Şamatalı Köy     Gogol     Nabizade Nazım     Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz     Miskinler Tekkesi     Basit Cümle     Fuzuli     Memleket Hikayeleri     Koşul Sonuç Cümlesi     Dokuzuncu Hariciye Koğuşu     İsim (Ad) Kökleri     Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatı     Destanlar     Sait Faikin Hikayeciliği     Türkçenin Sırları     Özne Eksikliği     Deyimler     İsimden İsim Yapan Ekler     İnsan Ne İle Yaşar     Sol Ayağım     Atasözleri     Mor Salkımlı Ev     Onlar da İnsandı     İsmin Yönelme Durumu     Mecaz Anlam     Necip Fazıl Kısakürek     Kaynaştırma Harfleri (Kaynaştırma Sesleri)     Masal Nedir     Mevlananın Mesnevisi     Anadolu Notları     Divan Şiiri     İkinci Yeniciler     Boğaziçi Şıngır Mıngır     Ek Yanlışlığı     Cemo     Safahat     Köroğlu     Şeyhi     Ülkemin Efsaneleri     İnci     Mumcunun Faresi     Paragrafta Ana Düşünce (Anafikir)     Sıra Noktalar     Bilmeceler     Forum     Damla Damla     Gustave Flaubert     Nedim     Açıklama İlişkisi     Mürebbiye     Baki     Kendi Gök Kubbemiz     Ömer Seyfettin     Bahaeddin Özkişi     Fecr-İ Ati Edebiyatı     T Sözlüğü (Deyim)     Şermin     Faust     Türküler     Maniler     Sahnenin Dışındakiler     Yankılı Kayalar     Şeyh Galip     Paragrafta Konu     İntibah     Tırnak İşareti     Divan Edebiyatı Özellikleri     Süleyman Çelebi     Ali Şir Nevai     Anlamca Çelişen Cümleler     Ulama     Oliver Twist    
Coğrafya
Coğrafya Sitesi
Tarih Sitesi
Türkçe Sitesi
Bilgi Sitesi
Bilgiler